۱-
بعدازظهر امروز، فیلم جشن دیشب میلاد امام رضا علیه‏السّلام در همایش ملی نخبگان، از شبکۀ سه پخش شد. حسرت خوردم که دیشب به‏خاطر مهمانهایمان ناچار شدم پیش از آغاز جشن از سالن بزنم بیرون. دلم بیشتر سوخت، وقتی که – بعد از تماس خاله‏ام – تلویزیون را روش کردم و دیدم فیلم سفر عمره‏مان در حال پخش‏ست. رفتم در حال‏وهوای مکه و مدینه؛ غربت بقیع؛ گریه‏های بچّه‏ها در لحظۀ خداحافظی از شهر پیامبر؛ نگاه نخست به‏کعبه؛ سعی بین صفا و مروه و «إنّ الصّفا و المروة» گفتنهای حاج‏آقای راشدیزدی؛ و هزارویک خاطرۀ فراموش‏نشدنی دیگر.

۲-
پیامکی بهم رسید از خانم درایتی، هم‏دورۀ المپیاد. فهمیدم بخشی از گپ‏وگفت شب آخر مدینه را هم دیشب پخش کرده‏اند. شبی که دلم گرفته‏بود از اینکه باید با این شهر وداع کنیم. گفتم «وقتی اوّلین بار چشمم افتاد به‏قبور ائمّۀ بقیع، ناخودآگاه یاد حرم امام رضا افتادم» و بغضم ترکید. امروز هم که این را خواندم، بغض بدجور چنگ انداخته‏بود به‏گلویم.

۳-
امروز، بعد از ماهها، دوباره غروب جمعه دلم گرفت. دوباره بغضم ترکید و چشمانم تر شد. خانم درایتی نوشته‏بود: «چرا به‏امام رضا می‏گن غریب‏الغربا؟...» به‏گمانم الان، امام زمان‏مان از همه غریب‏ترست؛ به‏اندازۀ هزار و دویست سال.
باز هم غروب جمعه شد، نیامدی...

۴-
پرستو پرید و دیگر برنگشت
قیصر درگذشت
سه‏شنبه، هشتِ هشت.

سالگرد درگذشت قیصر هم بود امروز. شاید بیش از همه، از «حکایت همیشگی»‏ش خاطره داشته‏باشم. و البته رج‏به‏رج شعرهایش برایم به‏یادماندنی‏ست؛ امّا «حکایت همیشگی» حکایت دیگری دارد.

۵-
خلاصه آنکه امروز، گرچه سالروز میلاد پیشوای دلها، علی‏بن‏موسی‏الرضا، علیه آلاف التحیة و الثناء بود، هوای دلم حسابی ابری و گرفته بود. غروب جمعه و یاد سفر عمره و یاد غربت و مظلومیت بقیع و یاد قبر بی‏نشان یادگار پیامبر و هوای حرم باصفای امام رئوف و یاد دوستان گذشته و یاد قیصر و شعرهایش و ... .

۶-
هشتِ هشتِ هشتادوهشت. خاطرۀ یازده سال و یک ماه و یک روز پیش در ذهنم جان گرفت. همان روزی که فَ‏فَ (حسین رفیعی) در «نیمرخ» جلوی دوربین سرک می‏کشید و با لهجۀ ویژه‏اش تکرار می‏کرد: «هپتِ هپتِ هپتادوهپت!»

پ.ن.: میلاد ماه هشتم، در ماه هشتم، مبارک! :)

می‏رویم داخل مطب دکتر اطفال. دکتر دفترچه را می‏گیرد و سرگرم معاینه می‏شود. نگاهی می‏اندازم به‏در و دیوار مطب که پر شده از عکس نوزاد و برچسب‏های رنگارنگ کودکانه. چشمم می‏افتد به کاغذی که بالا سر تخت کنار اتاق چسبانده‏اند. کمی طول می‏کشد تا بفهمم چه نوشته و برای چه نوشته. دوباره جمله‏ها را می‏خوانم: «چرا بچّه‏تو با کفش خوابوندی؟ مگه نمی‏دونی من دهنه بچّه‏مو می‏ذارم این ور؟»
شک می‏کنم که اینجا مطب پزشک اطفال‏ست یا دامپزشکی!

عمر می‏گذرد، عین برق، عین باد. دقیقا ً همان قصّۀ چشم‏ بر هم زدن. یا همانی که قیصر خدا بیامرز می‏گفت: «تا نگاه می‏کنی وقت رفتن‏ست.» بله؛ «پیش از آنکه باخبر شوی»، سالها می‏آید و می‏رود و می‏آید و می‏رود و روزهای تولد را پشت‏ سر می‏گذاری و «لحظۀ عزیمت تو ناگزیر می‏شود». امروز، بار دیگر به‏روز تولدم رسیده‏ام. و چقدر زود گذشت این یک سال!

البته همه‏مان – همیشه – همین‏طور حرف می‏زنیم که عمرمان گذشت و اصلا ً نفهمیدیم چطوری. به‏نظرم این زمان و روزگار نیست که زود طی می‏شود. زمان کار خودش را می‏کند و از وقتی شروع شده، سرعتش تند و کند نداشته؛ یکنواختِ یکنواخت بوده. این ماییم که بیش‏ازاندازه خوشحال و خوش‏خیالیم و گمان می‏کنیم عمر، تاکسی دربستی ماست که هر جا خواستیم بایستد و هر جا نخواستیم، نه.

سالهای پیش گذشتند؛ بعدی‏ها هم – اگر عمری باشد – می‏گذرند و اگر به‏خود نجنبیم، باز آش همین‏ست و کاسه هم همین. تنها تفاوتش این‏ست که هر چه پیش می‏رویم، سرمایۀ بزرگی را از دست می‏دهیم: عمر را.

ولی چیزهایی هم هست که هر چه از عمرش بگذرد و شمار سالهایش بالا برود، ارزشمندتر می‏شود؛ اوّل از همه هم «رفاقت». رفاقت همان چیزی‏ست که – به‏قول قدیمیها – کهنه‏اش گران‏تر و باارزش‏ترست. دلم می‏خواست در روز تولدم، به‏جای گذشت سالها و «بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین»ها، دربارۀ رفاقت و یکی‏دوتایی از رفقای بامرام و بامعرفتم بنویسم؛ رفقایی که مثل‏شان را ندارم. امّا حیف که مسافرم و وقت زیادی ندارم و ناچارم به‏همین بسنده کنم.

یک الحمدلله و یازده‏تا قل هو الله و سه‏تا انا انزلناه. سینا فاتحه‏اش را خواند. بلند شد و کمی دورتر نشست. روی سکوی اتاقکی که روزی قرار بوده آرامگاه خانوادگی تیموری‏ها بشود. امّا الان فقط دوتا سنگ قبر داخلش بود. در اتاقک هم قفل و بست محکمی داشت. گرد و خاک، دورن و بیرون اتاقک، بیداد می‏کرد. چند سالی می‏شد که کسی سراغش نیامده‏بود. لااقل اینطور به‏نظر می‏رسید.

سینا دستش را زیر چانه زد و خیره شد به‏قبر رنگ‏ورو رفتۀ پدربزرگ. به‏خود قبر که نه؛ به‏درخت انار بالای سر آن. پدربزرگ را هیچ‏وقت ندیده‏بود. چند ماه پیش از تولد سینا، پدربزرگ مرده‏بود. از مادربزرگ بارها شنیده‏بود که پدربزرگ انار خیلی دوست داشته. به‏درخت انار زل زده‏بود و فکر می‏کرد به‏حکمت آن.

مادر و مادربزرگ و بُشرا نشسته‏بودند دور-تا-دور قبر و فاتحه و یاسین می‏خواندند. شاید هم دعا می‏کردند. انار نرسیدۀ کوچکی روی یکی از شاخه‏های درخت، توجّه سینا را جلب کرده‏بود. محو تماشای انار کال بود. امّا فکرش جای دیگری را می‏کاوید. فکرش در برزخ پرسه می‏زد. اینکه الان صاحب هر کدام از این قبرهای – حدّاکثر – یک-در-دو متری چه حال و روزی دارد. اینکه زیر این سنگهای کهنه و بی‏قواره، چه خبر است. آتش و دود زبانه می‏کشد، یا گل و بلبل و دار و درخت همه جا را پر کرده؟

از این افکار بی‏سروته و یک-پا-در-هوا خسته شد. کوشید به‏همان افکار مادّی قناعت کند. به‏او چه دخلی داشت که پدربزرگ الان در عذاب است یا سرخوشی. به‏او چه مربوط که زیر این سنگها چه می‏گذرد. رابطۀ درخت انار بالای قبر، با انار دوست داشتن پدربزرگ، ربطی به‏او پیدا می‏کرد؟

در فکرهای محسوس و ملموسش غرق شد. به‏اسکلتها و کفنها و گوشتهای پوسیده و لحدهای زیر سنگ‏قبرها می‏اندیشید. کفن پدربزرگ حتما ً پوسیده‏بود. بالاخره بیست‏وچهار‏پنج سالی از فوتش می‏گذشت. از گوشتهای تن پدربزرگ چقدرش سالم مانده؟ یعنی ممکن‏ست از کلّ بدن پدربزرگ، فقط استخوانهایش سالم مانده‏باشد؟ قبلا ً شنیده‏بود بعد از چند سال که بدن میّت بپوسد، زیر لحد خالی می‏شود. بعد خاکهای روی لحد سنگینی می‏کند و لحد را می‏شکند. آن وقت‏ست که کم‏کم خود سنگ‏قبر ترک برمی‏دارد و می‏شکند و فرو می‏رود. سنگ‏قبر پدربزرگ هنوز صحیح و سالم بود. فقط کمی آفتاب‏سوخته شده‏بود.

دوباره فکر کرد به‏باکتریهای تجزیه‏کننده‏ای که دور-تا-دور جنازۀ پدربزرگ را محاصره کرده‏اند و از سر و کولش بالا می‏روند؛ البته اگر هنوز سر و کولی برایش باقی مانده‏باشد. چه بلایی سر این تکه‏های تجزیه‏شده و پوسیده می‏آمد؟ کجا می‏‏رفتند؟ چه می‏‏شدند؟

ناگهان برگشت به‏قبرستان و نگاهش قفل شد روی انار کال و درخت اناری که ریشه‏هایش از بالای قبر پدربزرگ در زمین ‏می‏رفت و وارد قبر می‏شد. یعنی این انار از تکه‏های پوسیدۀ بدن پدربزرگ ...؟ دوباره یادش آمد که پدربزرگ انار دوست داشته.

مادر و مادربزرگ روی سنگ قبر همسایه‏های پدربزرگ آب می‏ریختند. سینا هنوز در فکر بود. چیزی روی شانه‏اش سنگینی کرد. به‏خودش آمد. بُشرا بود. سرش را گذاشته‏بود روی شانۀ سینا. سینا لبخند زد. دستش را روی گونۀ بشرا کشید و پیشانی‏اش را بوسید. پرسید: «بشرا، اگه فردا یکی از تو بپرسه من تو زندگیم چی دوست داشتم، چی بهش می‏گی؟»

«آقا، دفتر چند برگ بیاریم؟» زل زد توی صورت معلم. معلم مکثی کرد. چشمانش را دوخت به‏زمین. گوشه‏های لبش تکانی خورد؛ انگار خندیده‏باشد. یاد خاطرات دانش‏آموزی خودش افتاده‏بود. یاد روزهای نخست سال تحصیلی. یاد زنگ اوّل هر درس در سال و دبیران نوبه‏نوی که به‏ترتیب می‏آمدند سر کلاس. صحبتهای دبیران، مانند یک ترجیع‏بند، با سلام و حال‏واحوال شروع می‏شد و تبریک «آغاز سال جدید تحصیلی» آن را پیش می‏برد و بعد، نوبت می‏رسید به‏شمردن قوانین کلاس و گوشزد کردن شیوه‏نامۀ انضباطی. کم‏کم بند اوّل ترجیع‏بند به‏پایانش نزدیک می‏شد. در همین حول‏وحوش بود که دانش‏آموزی دست بلند می‏کرد و بیت ترجیع را به‏زبان می‏آورد: «آقا، دفتر چند برگ بیاریم؟» و باز، در زنگهای دیگر هم همین آش بود و همین کاسه: شنیدن بند دیگری از ترجیع‏بند آغاز سال تحصیلی از دبیر، و گفتن بیت ترجیع در پایان آن.

«آقا ببخشین، دفتر چند برگ؟» دانش‏آموز دیگری در سوی دیگر کلاس، دوباره این را پرسید. معلم به‏خودش آمد. سرش را بلند کرد و به‏چهره‏های پاک و معصوم بچّه‏هایی نگاه کرد که حالا دیگر شاگردانش بودند. دلش نیامد ترجیع‏بند آنها را خراب کند: «هر جور خودتون دوست دارین. چهل‏برگ، شصت‏برگ، هشتاد، صد.» یاد معلمهای خودش افتاد که سفت‏وسخت اصرار داشتند بر دفتر صدبرگ؛ و تا پایان سال، حتا ده برگ دفتر هم پر نمی‏شد. ادامه داد: «بچّه‏ها، نمی‏خواد برای دفتر به‏زحمت بیفتین. من چیز زیادی که به‏درد نوشتن تو دفتر بخوره نمی‏گم. همون گوشۀ کتابتون یا روی چندتا کاغذ هم می‏تونین بنویسین. البته اگه دلتون می‏خواد دفتر داشته‏باشین، چهل‏برگ کافیه؛ یعنی زیادم هست.»

***
سال سوّم دبیرستان. نخستین زنگ هندسه بود، با یکی از باتجربه‏ترین و پرسن‏وسال‏ترین دبیران علامه‏حلی. بعد از صحبتهای ابتدایی و آشنایی اوّلیه، یکی از بچّه‏ها – شاید اسحاق؛ درست یادم نیست – دستش را بالا برد و همین بیت ترجیع را گفت: «ببخشید، دفتر چند برگ...» هنوز جمله‏اش تمام نشده‏بود که دیدیم دبیر گرامی هندسه برافروخته شد، و با خشمی نابه‏هنگام بنای فحش دادن به‏آن بیچاره را گذاشت: «مگه من هم‏سن توام که با من شوخی می‏کنی، بی‏شعور؟ تو ادب و تربیت نداری. تو مشکل شخصیت داری. من تا حالا هزارتا شاگرد نفهم‏تر از تو رو آدم کردم.» و خلاصه رفیق ما را حسابی شست و پهن کرد روی بند رخت!

پ.ن.1: یاد بیت ترجیع روزهای مدرسه بخیر!
پ.ن.2: کمابیش حال‏وهوای معلم حکایت اوّل را داشتم.

تمام شد. به‏همین زودی. بدون اینکه بفهمیم، به‏نیمۀ ماه رسیدیم و شبهای قدر را پشت سر گذاشتیم و آزمونهای پایان نیمسال، یکی‏یکی جلوی چشمهامان ورق خورد و داشتیم دم در عید فطر، دق‏الباب می‏کردیم. تمام شد؛ چه جالب هم: همزمانی واپسین روز ماه و آخرین آزمون: امتحان مسعودسعد. بعد امتحان، توی دلم خداخدا می‏کردم که رمضان امسال هم سی روزه شود؛ بلکه بتوانیم این یک روز پایانی را بدون دغدغه و درگیری امتحان شب کنیم؛ ولی نشد. الخیر فی ما وقع!

ماه خوبی بود، هرچند حساب روز و شبهایش از دستمان در رفت و تا به‏خود آمدیم، باید نماز عید می‏خواندیم.

دلم تنگ می‏شود؛ تنگ ماه رمضان و همۀ خرده‏حواشی‏اش. یاد رمضان 88 بخیر. رمضانی که چمدانش را بازنکرده، بست و خیلی زود راهی شد. یاد «یا علی و یا عظیم»ها و «اللهم ادخل علی اهل القبور السّرور»هایش بخیر. یاد قرائت قرآنش. یاد «اللهم ارزقنی حج بیتک الحرام»هایش.

یاد پرسه‏گردیها و موتورسواریهای دوترکه و سه‏ترکۀ شبهای قدرش بخیر. یاد «الغوث، الغوث»ها. یاد «خلصنا من النار یا رب»ها. یاد حاجتهایی که شب بیست‏وسوّم، روی کاغذ آمد و رفت لای برگهای قرآن تا سال دیگر، که ببینیم چندتایش برآورده می‏شود.

یاد چهارشنبۀ اوّل ماه و دیدار دانشجویان با رهبری بخیر. یاد درددلهایی که نوشته‏شد و خیرْ در آن بود که خوانده نشود.

یاد صحبتهای پیش از سحر آیت‏الله ناصری، با آن لهجۀ شیرین اصفهانی‏ش، بخیر. یاد بیماران ملتمس دعای «ماه خدا». یاد رفتگر محله‏مان هم بخیر. همان که هر شب، صدای خش‏خش جارویش، حول‏وحوش چهارونیم صبح، از پشت پنجره بلند می‏شد و وقتی برایش سحری می‏بردیم، لبخندی می‏زد و همان‏طور که جارویش را تکیه می‏داد به‏دیوار و دستکشهایش را درمی‏آورد، با لهجۀ ترکی تشکر می‏کرد: «بازم که زحمت کشیدی! دستت درد نکنه.»

یاد افطارها بخیر. یاد «اللهم لک صمنا». یاد «انا انزلناه». یاد شبهای دو اذانه که ناخودآگاه خاطرۀ شبهای شیرین مدینه و مکه را زنده می‏کرد و اذان مغرب و عشاهای جداگانه را.

یاد بساط شله‏زرد و آش و زولبیا-بامیه بخیر. یاد صفهای چاق‏وچلۀ بربری و حلیم. یاد شبهایی که تا صبح به ورق خوردن کتابها و جزوه‏های امتحان گذشت؛ و در عوض، روزهایی که تا لنگ ظهر چسبیده‏بودیم به‏بالش و رختخواب!

ولی از همه بیشتر، یاد باران تند بعدازظهر روز بیست‏ونهم، شنبه، بخیر. یاد رگباری که همه را برای چند دقیقه کشاند داخل حیاط مسجد دانشگاه و در پناه سقف، تا خیس نشوند. یاد کفشهایی که در همین دقایق پر از آب شدند! و یاد کسی که فکرش از امتحان آسوده شده و دلش می‏خواهد زیر باران برود، دستهایش را باز کند، و داد بزند: «خداجون، ممنونتم!»

دلها از همین الان، تنگ ماه رمضان‏ست. همیشه، اینجور وقتها، همین را می‏گوییم: «امسال که نشد، انشاءالله سال دیگه.»

پیش از آغاز:
چند وقت پیش، پستی با عنوان «دو بیت حافظ» در «دوستانه» نوشتم. آنجا از تطابق جالب و زیبای دو بیتِ یکی از غزلهای مشهور حافظ با ماجراهای حول شهادت امیرالمؤمنین نوشتم. چندی بعد، روح‏الله تماس گرفت و چند نکته گفت که تکمیل‏کنندۀ مطالب و تطبیقهای آن یادداشت بود.

روح‏الله گفت غیر از آن دو بیت، در کل غزل نشانه‏های دیگری هم هست. و با احتساب این نشانه‏هاست که می‏توانیم این غزل را در مقام زبانحالی برای حضرت علی – علیه‏السّلام – بینگاریم. فرارسیدن بیست‏ویکم ماه رمضان و سالروز شهادت آن حضرت، واسطه‏ای شد تا چکیده و نتیجه‏ای از آن صحبتها را در اینجا بیاورم تا هم عرض اراتی باشد، ولو مختصر و کوچک، به‏ساحت اوّل‏مظلوم عالم؛ و هم مطلب پیشین را کامل کند. اگر نخوانده‏اید، پیشنهاد می‏کنم اوّل آن پست را بخوانید – اینجا.

***
دوش وقت سحر از غصّه نجاتم دادند 
واندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند

بی‏خود از شعشعۀ پرتو ذاتم کردند
باده از جام تجلی صفاتم دادند

چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی
آن شب قدر که این تازه‏براتم دادند

بعد از این روی من و آینۀ وصف جمال
که در آنجا خبر از جلوۀ ذاتم دادند

هاتف آن‏روز به‏من مژدۀ این دولت داد
که از آن جور و جفا، صبر و ثباتم دادند

این‏همه شهد و شکر کز سخنم می‏ریزد
اجر صبری‏ست کز آن شاخ نباتم دادند

همّت حافظ و انفاس سحرخیزان بود
که ز بند غم ایّام نجاتم دادند

***
هاتف، مژدۀ این دولت، آن جور و جفا، صبر و ثبات، کامروا گشتم و خوشدل، شهد و شکر کز سخنم می‏ریزد، صبر، آن شاخ نبات، ز بند غم ایّام نجاتم دادند.

اگر در پی یافتن مصداقهای این تعابیر برآئیم، به‏خوبی می‏توانیم آنها را با وقایع دوران امامت امیرالمؤمنین، یعنی روزگار پس از پیغمبر، سازگار کنیم. جلوگیری از خلافت ایشان و تلاش برای گرفتن بیعت و شهادت حضرت زهرا – علیهاالسّلام؛ بیست‏وپنج سال خانه‏نشینی و تحمّل سختیهای فراوان و درد دل گفتن با چاه؛ چهار سال و نه ماه خلافت، همراه با کارشکنیهای رنگارنگ و پیش آمدن سه جنگ جمل و صفین و نهروان؛ و نهایتا ً شب نوزدهم ماه مبارک رمضان و «قاربی» که در دل شب، به‏چاه آب رسید و «ز بند غم ایّام» رهایی یافت.

علاوه‏بر نقل‏قولی که در مطلب قبلی آمده‏بود، و اینجا نیازی به‏تکرار آنها نیست، توجّه به‏این جملات از سخنان خود امیرالمؤمنین، در تطابق این تعبیرها، نابه‏جا نیست.

«فزت و ربِّ الکعبه.» (به‏خدای کعبه سوگند که رستگار شدم.)
[ --> این دولت؛ کامروا گشتم و خوشدل]

«أما وَ اللهِ لقد تقمّصَها فلان.» (هان! به‏خدا سوگند جامۀ خلافت را فلان در پوشید.)
«فرأیتُ أنّ الصبرَ علی هاتا أحجی ، فصبرتُ ، و فی العینِ قذیً ، و فی الحلقِ شجا ً.» (چون نیک سنجیدم، شکیبائی را خردمندانه‏تر دیدم، و به‏صبر گرائیدم، حالی‏که دیده از خار غم خسته بود، و آوا در گلو شکسته.)
«أری تراثی نهبا ً.» (میراثم ربودۀ این و آن، و من بدان نگران.)
[--> صبر؛ بند غم ایّام؛ آن جور و جفا]

«یَنحَدِرُ عنی السّیلُ ، و لا یَرقی إلیَّ الطیرُ.» (کوه بلند را مانم که سیلاب از ستیغ من ریزان‏ست، و مرغ از پریدن به‏قله‏ام گریزان.)
[--> شهد و شکر کز سخنم می‏ریزد]

[نقل‏قولهای بالا، جز مورد اوّل، از نهج‏البلاغه؛ خطبۀ سوّم، معروف به‏شقشقیه؛ ترجمۀ مرحوم دکتر سیّدجعفر شهیدی]

پ.ن.: سالروز شهادت امیرالمؤمنین – علیه‏السّلام – را تسلیت می‏گویم.

دوشنبه. رفته‏بودم مجله بخرم. تیتر روزنامه‏های دم دکه، جلوی چشمهام رژه می‏رفتند. این بین، احساس کردم چیز آشنایی دیدم؛ عکس آشنایی. برگشتم و دقیق شدم. عکس دکتر شفیعی کدکنی بود. نشستم و تندوتیز خبر را خواندم: دکتر شفیعی برای فرصت مطالعاتی یک‏ساله، رفته امریکا؛ دانشگاه پرینستون. روزنامه‏های دیگری هم خبر را نوشته‏بودند. واقعیت داشت. دکتر شفیعی رفته‏بود.

حالم گرفته‏شد، ناجور. یاد یک ماه و نیم پیش افتادم. بعد از ظهری که محمّد رزمی بهم زنگ زد و جریان ملاقاتشان – بچّه‏های المپیاد بیست‏ودو – را با دکتر شفیعی در دانشگاه تهران تعریف کرد. گفت که خودش چه سؤالی پرسیده و شفیعی چه‏ها گفته و نگفته و دکتر هادی چقدر خوشش آمده!

خاطرۀ سه ماه پیش برایم زنده شد؛ انتخاب واحد ترم پاییز 88. چقدر حواسم را جمع کردم و دقیقه‏به‏دقیقه و ثانیه‏به‏ثانیه نگاهم به‏ساعت بود، تا دقایق اوّل باز شدن انتخاب واحد را از دست ندهم؛ تا کلاس دکتر شفیعی پُر نشود؛ تا بتوانم منطق‏الطیر را با شفیعی بردارم. برای چندتای دیگر از دوستان هم، همان‏وقت انتخاب واحد کردم؛ بیشتر به‏خاطر منطق‏الطیر شفیعی. ذوق‏زده بودیم که توانسته‏ایم بالاخره کلاس بگیریم با شفیعی. بعد هم که گروه فارسی اعلام کرد نمی‏توانیم از ترم بالا واحد انتخاب کنیم، کلی بگومگو کردم با مسئولین گروه و اهالی آموزش و آنقدر کلنجار رفتم تا آخر سر به‏واسطۀ معدّلم، رضایت بدهند واحدهایم از ترم بالا، خصوصا ً منطق‏الطیر را، حذف نکنم.

حالا آن دریای امید و آرزوها، جایش را داده به‏یک سراب. نمی‏دانم کدام استاد جایگزین شفیعی می‏شود برای تدریس منطق‏الطیر؛ اکبری؟ حاجیان؟ گلچین؟ یا...؟ شاید اصلا ً حذف کنم این واحد را. من و امثال من، به‏خاطر شفیعی این واحد را برداشته‏بودند و الان ... !

این خرده‏اتفاقاتِ شخصی، خیلی مهم نیست. مهم این‏ست که الان شفیعی امریکاست و فقط می‏توانیم امیدوار باشیم فرصت مطالعاتی یک‏ساله‏اش، طولانی نشود و پس از این، باز هم کرسی تدریس ایشان در دانشگاه تهران محفوظ بماند.

***
خبری از بازنشستگی دکتر شفیعی نشنیده‏ام؛ ولی اساتید دیگری امسال بازنشست شده‏اند؛ در گروه فارسی هم دکتر مظفر بختیار. آرزو می‏کنم بختیار هم به‏تدریس در دانشگاه ادامه دهد؛ انشاءالله.

+ نوشتۀ دکتر ترکی در این‏ باره را هم اینجا بخوانید.

+ مرتبط با بازنشستگی اساتید در «دوستانه» :
          قحط استاد – 1 
          قحط استاد – 2

چند شب پیش، اتفاقی، برخوردم به‏سی‏دی فیلم اردوهای دورۀ راهنمایی‏مان. کنجکاو شدم بعد از چند سال، دوباره این فیلمها را تماشا کنم. همانطور که پیش‏بینی می‏کردم، آن‏جور که باید و شاید، برایم لذتبخش نبود. مرور بعضی خاطراتِ – شاید – فراموش‏شده، خیلی جالب و دیدنی بود؛ ولی صحنه‏ها و لحظاتی هم پیدا می‏شد که از تماشای‏شان ناراحت باشم و اصلا ً دلم نخواهد به‏این شکل تکرار شوند یا دوباره در قالب تصویر دوره‏شان کنم.

مشابه این حسّ انزجار و فرار از فیلمهای گذشته را، البته شدیدتر، دربارۀ فیلمهای تکه‏پارۀ دورۀ تابستانی پارسال المپیاد دارم. شبیه این، برای فیلمهای خانوادگی جدید و قدیم‏مان هم رخ داده؛ علاقۀ چندانی به‏بازبینی آنها ندارم.

همۀ این واکنشها در حالی‏ست که یادآوری ذهنی یا بازگفتن خاطرات ریزودرشت و خردوکلان مربوط به‏این اتفاقات، خیلی بهم می‏چسبد. مدّتی با این تناقض درگیر بودم. دنبال پاسخ و توجیهی می‏گشتم برای حلّ دوگانگی میان آن حسّ ناخوشایند و آزاردهندۀ تماشای فیلمها، و این علاقه به‏تجدید خاطرات و لذتِ – گاه – بی‏حدّوحصر آن. ناخودآگاه یاد سلسله‏مطالبی افتادم که مدّتها پیش، امیرپویان شیوا از کتاب «حافظۀ جمعی» موریس هالبواچ در آورده و در چهار پست، روی وبلاگش گذاشته‏بود. [یک؛ دو؛ سه؛ چهار] نوشتۀ مورد نظرم، دوّمی بود.

شیوا نوشته‏بود برخلاف تصوّر غالب، هنگام یادآوری خاطرات، ما به‏گذشته برنمی‏گردیم؛ بلکه آن اتفاق یا خاطره را در زمان حال، دوباره از نو می‏سازیم. در این بازسازی، بسته به‏شخصیت خود ما و هویت آن رویداد، ممکن‏ست بخشهای ناخوشایند یا حتا خوشایند ماجرا را کنار بگذاریم. این دخل و تصرّفها، باعث می‏شود تا یک اتفاقِ در اصل تلخ، دوست‏داشتنی به‏نظر بیاید؛ یا برعکس: یک رویداد شیرین تبدیل شود به‏یکی از ناراحت‏کننده‏ترین خاطرات ما.

تفاوت عمده در تعریف یک ماجرا و تماشای فیلم آن، در همین «بازسازی» گذشته یا «بازگشت» به‏آن‏ست. یادآوری ذهنی یا تعریف یک خاطره، گذشته را «بازسازی» می‏کند. در این پروسه، می‏توانیم حتا یک اتفاق تلخ در زمان خودش را چنان بازسازی کنیم که بسیار شیرین به‏نظر برسد. مثلا ً بعد از تعطیلات نوروز هشتادوهفت، من با موتور رضا تصادف کردم. آن موقع، این حادثه خیلی آزارم می‏داد؛ امّا الان یادآوریش، کامم را شیرین می‏کند! :)

در مقابل، دیدن فیلم یک اتفاق، چه خوشایند و چه ناخوشایند، در حقیقت به‏معنای «برگشت» به‏گذشته و زنده کردن مجدّد آن‏ست. در این حالت، شما به‏هیچ ترفندی، قدرت دستکاری و بالاپایین کردن واقعیت را ندارید. فیلم، آن ماجرا را بدون کوچکترین کم‏وزیادی و دقیقا ً به‏صورتی که واقع شده، پیش چشمتان می‏گذارد. تماشای فیلم، در کنار تمام مزایایی که می‏تواند داشته‏باشد، ما را پرتاب می‏کند به‏گذشته‏ای که ناخوشایند بوده، یا بعدها در نظر ما ناراحت‏کننده آمده.

شاید تأثیرگذارترین مزیت تماشای این دستْ فیلمها، درآوردن ما باشد از خیالات و اوهام و دنیای گل‏وبلبلی که حول گذشته ساخته‏ایم و در آن سیر می‏کنیم. البته اگر بشود این ویژگی را «مزیت» دانست!

1-
امروز بالاخره «دا» را تمام کردم. کتابی که خاطرات سیده‏زهرا حسینی را بازگو می‏کند. «دا» را نشر سورۀ مهر، وابسته به‏حوزۀ هنری چاپ کرده. تکیۀ اصلی مطالب کتاب بر روی خاطرات خانم حسینی از روزهای شروع جنگ در خرّمشهرست که به‏مجروحیت و انتقال او از خرّمشهر ختم می‏شود. این تنۀ اصلی، عمدتا ً در بخش دوّم و سوّم کتاب گنجانده شده.
چند نکتۀ پراکنده دربارۀ «دا» به‏ذهنم رسیده که می‏نویسم.

***
2-
خواندن «دا»، کاملا ً حسّ مطالعۀ یک رمان را تداعی می‏کند؛ با این تفاوت که اتفاقات «دا» واقعی‏ست. توصیفات جزئی و دقیق، در کنار فضاسازیهای فوق‏العاده، به‏ویژه در دو سه بخش اوّل، نثر و لحن کتاب را بسیار جذاب و گیرا کرده و حسّ همزاد پنداری را به‏شدّت در خوانند برمی‏انگیزد. البته همۀ فصلها از این نظر، یک‏دست و متوازن نیست. در پاره‏ای موارد توصیفها و فضاسازیها در قیاس با فصول دیگر، ضعیف می‏شود و پاسخگوی انتظاری که در خواننده ایجاد شده، نیست.
این روند توصیف و فضاسازی، در بخشهای پایانی رنگ می‏بازد. به‏همین موازات، انسجام و شیرازۀ قرص و محکم بخشهای ابتدایی، رفته‏رفته سست می‏شود. در بخشهای چهارم و پنجم، کلی‏گویی و تک‏گویی و - به‏عبارتی - تک‏نگاری خاطرات، جای شیوۀ پیشین را می‏گیرد.

3-
جدای از تبلیغات گستردۀ حوزۀ هنری حول «دا»، بدون شک جذابیتهای نثر و لحن کتاب، از مهمترین عوامل تجدید چاپ هشتادباره و شمارگان دویست‏هزارتایی آن بوده. بیراه نیست اگر بگویم برگ برندۀ «دا»، توصیفهای زنده و جاندار و جاری، و تصاویر ملموس و محسوس و در عین حال نو و تکان‏دهنده‏ای‏ست که پیش روی خواننده می‏گذارد. البته نباید نادیده بگیریم که صرف خواندن فعّالیتهای یک دختر هفده‏ ساله در روزهای آغاز جنگ، آن هم در خرّمشهر، به‏خودی‏خود جذابیت فراوانی دارد و تحریک‏کننده است.

***
وقتی «دا» را کنار نمونه‏های دیگری از نوع خودش بگذاریم، برخی کاستیها و خلأهای آن مشخص می‏شود. مثلا ً می‏توانیم «دا» را مقایسه کنیم با سه‏گانه‏ای که به‏اهتمام محسن کاظمی و توسّط همین نشر سورۀ مهر چاپ شده‏است: «خاطرات احمد احمد»، «خاطرات مرضیۀ حدیدچی (دباغ)»، «خاطرات عزت شاهی». بر اساس همین قیاس، در ادامه چند مورد را می‏نویسم.

4-
فصول کتاب خاطرات خانم حسینی، تنها با شماره و عدد از هم متمایز می‏شوند: فصل اوّل، فصل دّوم، ...، فصل سی‏ونهم، فصل چهلم. جای خالی یک نامگذاری درست‏وحسابی برای فصول چهل‏گانه و بخشهای پنج‏گانۀ کتاب احساس می‏شود. این عنوان‏بندی می‏تواند خواننده یا خریدار را کمک کند تا در نگاهی اجمالی به‏فهرست، یک شِمای کلی از جریانات و خط سیر کتاب در ذهنش ترسیم کند. شیوۀ فعلی، تنها باعث گیجی و سردرگمی‏ست. لااقل برای من که اینطور بود.

5-
مورد دیگر عکسهای پایان کتاب‏ست که به‏طور شایسته و بایسته، جوابگوی انتظارات خواننده نیست. با توجّه به‏اینکه در طول هفتصد‏وپنجاه صفحۀ کتاب، به‏دفعات از اعضای خانوادۀ حسینی یاد می‏شود، بی‏جا نیست که خواننده منتظر باشد عکسهایی از این افراد در پایان کتاب ببیند و تصاویر ذهنی‏اش را تکمیل کند.

6-
از مسائلی که حین مطالعه، آزاردهنده است، مشکلات ظاهری کتاب‏ست. لحن کتاب یکسان و یکنواخت نیست. گاهی هم در نقل‏قولها، به‏صورت نامرتب، بین زبان محاوره و فصیح نوسان دارد. به‏علاوه، علائم سجاوندی و شیوۀ نشانه‏گذاری و حتا رسم‏الخط کتاب، عموما ً پر از ایراد و اشکال و دست‏انداز و گاه خسته‏کننده است.

7-
در روایت کتاب، از افراد بسیاری نام برده می‏شود که جمعی از آنها در روند اتفاقات مؤثر بوده‏اند. در این میان، به‏واسطۀ توضیحاتی در متن، یا پانویسها و ضمائم و زیرنویس عکسها، از گذشته و سرنوشت عدّۀ محدودی از این افراد، دست‏-و-پا-شکسته مطلع می‏شویم. مانند زینب خانم جنت‏آباد؛ حسین فخری؛ دکتر سعادت.
امّا گروهی باقی می‏مانند که خواننده مشتاق‏ست، دست‏کم از سرنوشت آنها، مختصر اطلاعی پیدا کند. اینکه شهید شده‏اند یا نه؛ و اگر نه، بعد از آن روزها چه کرده‏اند و کجا بوده‏اند. مثلا ً آقای نجار، بهیار مسجد جامع؛ ابراهیمی، مسئول تلفن مسجد؛ دایی نادعلی و دایی حسینی؛ محسن و حسن و سعید و لیلا و زینب، برادران و خواهران خانم حسینی.
البته اگر واقع‏بین باشیم، جمع‏آوری اطلاعات دربارۀ بعضی از این آدمها، که حتا هویت واقعی و کامل بعضیهاشان مشخص نیست و هیچ ردّ و نشانی هم از آنها نداریم، کار طاقت‏فرسا و بلکه محالی‏ست.

+ مرتبط در «دوستانه»: خاطرات عزت شاهی